در سالهای اخیر، مصرف نوشیدنیهای انرژیزا بهعنوان راهی سریع برای مقابله با خستگی، افزایش تمرکز و کارایی مورد استقبال زیاد قرار گرفته است. اما وقتی این نوشیدنیها به مصرف روزانه یا مداوم تبدیل شوند، پیامدهای مخربی در بخشهای جسمی و روانی ایجاد میکنند. در این مقاله قصد داریم به عوارض مصرف مدام نوشیدنی های انرژی زا بر روی سلامت روان بپردازیم، سازوکارهای تأثیرگذار را بررسی کنیم و راهکارهایی عملی برای کاهش خطرات ارائه دهیم.
نوشیدنیهای انرژیزا: ترکیب و عملکرد بر مغز
ترکیب رایج
بیشتر نوشیدنیهای انرژیزا شامل ترکیبات زیر هستند:
-
کافئین: مؤلفه اصلی محرک
-
شکر یا شیرینکنندههای قندی
-
عصاره گیاهی مانند گوارانا، جینسینگ، گینکو
-
آمینواسیدهایی مانند تائورین
-
ویتامینهای گروه B
در واقع، همانطور که در منابع تغذیهای و علمی آمده، بیشترین تأثیر نوشیدنیهای انرژیزا از مسیر کافئین اعمال میشود و سایر ترکیبات اضافی غالباً اثر مستقلی ندارند یا اثرشان کمتر است.
تأثیر کافئین بر سیستم عصبی
کافئین با مهار گیرندههای آدنوزین باعث میشود آرامش عصبی کاهش یابد و فرد احساس بیداری و انرژی کند. اما این اثر موقتی است و معمولاً پس از فروکش کردن، احساس خستگی یا کاهش انرژی رخ میدهد.
علاوه بر این، کافئین میتواند باعث افزایش ترشح کورتیزول (هورمون استرس) شود، که در بلندمدت فشار نورولوژیک و روانی بالاتری ایجاد میکند.
عوارض مصرف مدام نوشیدنی های انرژی زا بر روی سلامت روان
در این بخش به تفصیل پیامدهایی که مطالعات گوناگون درباره عوارض مصرف مدام نوشیدنی های انرژی زا بر روی سلامت روان نشان دادهاند را بررسی میکنم.
۱. نوسانات خلقی و بیثباتی عاطفی
یکی از عوارض شایع مصرف مداوم این نوشیدنیها دشواری در کنترل عواطف است. ترکیب قند زیاد و کافئین موجب میشود پس از افت انرژی بدن، فرد دچار تحریکپذیری، عصبانیت یا تغییرات ناگهانی خلق شود. در مقاله مرجع ذکر شده است که این نوشیدنیها میتوانند تنظیم احساسات را دشوارتر کنند.
۲. افزایش اضطراب و تشدید علائم اضطرابی
کافئین بالا میتواند علائم اضطراب را تشدید کند. اثراتی مانند تپش قلب، لرزش دستها، نگرانی و بیقراری، اگر مصرف نوشیدنی انرژیزا زیاد باشد، با علائم اضطراب تشابه زیادی دارند.
در مطالعه مروری منتشرشده در PMC، استفاده مزمن از نوشیدنیهای انرژیزا با سطوح بالاتر اضطراب و استرس گزارش شده است.
۳. افسردگی و کاهش رفاه روانی
اگرچه در کوتاهمدت ممکن است فرد احساس سرزندگی کند، اما مصرف مزمن ممکن است با افسردگی مرتبط شود. در مروری که در PMC منتشر شده، رابطه بین مصرف مداوم نوشیدنی انرژیزا و مشکلات سلامت روانی مانند افسردگی و کاهش رفاه روانی دیده شده است.
همچنین چرخه انرژیدهی و افت انرژی ممکن است وضعیت خلق را بیثبات کند و این امر میتواند در افراد مستعد افسردگی مشکلساز شود.
۴. اختلال در خواب و بیخوابی
یکی از مشخصههای مهم عوارض مصرف مدام نوشیدنی های انرژی زا بر روی سلامت روان، اختلال خواب است. کافئین و قند زیاد میتوانند چرخه خواب را مختل کنند، بخصوص اگر نزدیک به ساعات شب مصرف شوند.
کاهش کیفیت خواب و کاهش مدت زمان خواب عمیق، خود عامل مهمی در بروز اضطراب، افسردگی و کاهش تمرکز است.
۵. وابستگی به کافئین و علائم ترک
مصرف مداوم ممکن است منجر به تحمل و وابستگی به کافئین شود.
هنگامی که مصرف کاهش یابد یا قطع شود، ممکن است علایمی مانند سردرد، خستگی، تحریکپذیری، اختلال تمرکز و “مه ذهنی” (mental fog) ظاهر شود.
در بسیاری از موارد، فرد برای بازگرداندن حالت انرژی بالا دوباره به نوشیدنی انرژیزا روی میآورد و این چرخه وابستگی ادامه مییابد.
۶. ممکن است تحریک به بروز شرایط روانپریشانه در افراد حساس
اگرچه نادر است، اما مصرف بیش از حد کافئین میتواند منجر به علایم روانپریشی شود؛ مانند توهمات یا هذیانها. این پدیده به عنوان «روانپریشی ناشی از کافئین» شناخته شده است.
در بررسی محتوای PMC نیز گزارشهایی از موارد حاد و روانپریشی در افرادی که مصرف بسیار بالایی از نوشیدنی انرژیزا داشتهاند، دیده شده است.
رابطه پیچیده مصرف انرژیزا و سلامت روان: کاستیها و جهت کاوش
مطالعات زیادی به ارتباط بین مصرف نوشیدنی انرژیزا و مشکلات روانی اشاره کردهاند، اما باید چند نکته را در نظر داشت:
-
بسیاری از این مطالعات به صورت مقطعی (cross-sectional) هستند و نمیتوان رابطه علت و معلولی را اثبات کرد.
-
امکان آن وجود دارد که افراد دارای علائم افسردگی یا اضطراب بیشتر به نوشیدنی انرژیزا روی آورند (به عنوان خوددرمانی) و نه اینکه مصرف، عامل اولیه باشد.
-
اختلال خواب ممکن است یکی از واسطهها باشد: مصرف انرژیزا باعث اختلال خواب شود، و ضعف خواب خود عامل بهوجود آمدن مشکلات روانی شود.
بنابراین، برای درک جامعتر عوارض مصرف مدام نوشیدنی های انرژی زا بر روی سلامت روان، مطالعات طولی و مداخلاتی لازم است.
راهکارها و توصیههای عملی
چنانچه نگران تأثیرات روانی مصرف مداوم نوشیدنی انرژیزا هستید، این راهکارها میتوانند به کاهش خطرات کمک کنند:
کاهش تدریجی
قطع ناگهانی ممکن است علائم ترک را تشدید کند. بهتر است به تدریج مصرف را کاهش دهید، مثلاً هفتهای ۱۰–۲۰ درصد کمتر مصرف کنید.
تعیین سقف مصرف معقول
برای بزرگسالان سالم، سطح مصرف کافئین بیشتر از ۴۰۰ میلیگرم در روز معمولاً توصیه نمیشود.
با توجه به اینکه یک نوشیدنی انرژیزا میتواند مقادیر متفاوتی از کافئین داشته باشد، باید جمع کل مصرف کافئین (چای، قهوه، نوشیدنیها) را در محاسبات لحاظ کنید.
پرهیز از مصرف نزدیک به زمان خواب
برای جلوگیری از تأثیرات منفی بر کیفیت خواب، مصرف نوشیدنی انرژیزا را به ساعات ابتدایی روز محدود کنید.
بهبود کیفیت خواب
با رعایت بهداشت خواب شامل محیط مناسب، زمانبندی ثابت خواب و بیداری، کاهش نور آبی، تمرین آرامبخش پیش از خواب و اجتناب از محرکها میتوان اثرات منفی را کاهش داد.
جایگزینهای سالمتر
-
آب یا آب طعمدار طبیعی
-
نوشیدنیهای کمکافئین مانند چای سبز
-
تنفس عمیق، تمرینات آرامشبخش
-
پیادهروی کوتاه، فاصله گرفتن از صفحهنمایش
-
تغذیه متعادل و میانوعدههای سالم
پیگیری با متخصص
اگر علائم افسردگی، اضطراب یا اختلال خواب شدید هستند، توصیه میشود با روانشناس یا روانپزشک مشورت شود.
نتیجهگیری
مصرف مداوم نوشیدنیهای انرژیزا، اگرچه ممکن است در کوتاهمدت احساس انرژی و تمرکز بیشتری بدهد، اما عوارض مصرف مدام نوشیدنی های انرژی زا بر روی سلامت روان میتواند جدی و متنوع باشد: بیثباتی خلقی، افزایش اضطراب، افسردگی، اختلال خواب، وابستگی، و حتی در موارد نادر روانپریشی.
برای محافظت از سلامت روان خود، بهتر است مصرف این نوشیدنیها را محدود کرده، به جای آن به سبک زندگی سالم، خواب کافی و مداخلات روانی توجه کنید.
