روشن شدن معنای مراقبت معنوی ضروری است نه تنها برای اینکه یک تعریف کاربردی برای آن مشخص شود بلکه برای اینکه مشخص شود این موضوع چه ارتباطی با پرستاران پیدا می کند و چه باید در این زمینه یاد بگیرند و نقش آن ها در معنویت درمانی و مراقبت معنوی چیست. در این مقاله به طور مفصل درباره معنویت درمانی صحبت می کنیم.
تعریف معنویت درمانی
برای معنویت درمانی،تعاریف متعددی ارایه شده است.اما از بیشتر تعاریف می توان اینگونه استنباط کرد که مراقبت معنوی مراقبتی است که وقتی انسان با تروما،بیماری وغم واندوه مواجه می شود نیازهای معنوی را تشخیص داده و به آن پاسخ می دهد.
این نیازها می تواند شامل :نیاز به معنا،ارزش برای خود،خود اظهاری،حمایت مذهبی و اعتقادات،گاهی برای آداب ومراسم مذهبی و عبادت و حتی برای داشتن یک شنونده خوب.گفته شده که معمولا زمانی که انسان در معرض یک بحران مانند بیماری،رنج و اندوه و مرگ قرار گیرد که احساس امنیت او مختل شود، همانگونه که با نیاز عاطفی و جسمی مواجه می شود،نیاز معنوی نیز پیدا می کند.
طی ارایه معنویت درمانی یک ارتباط عمیق ،صمیمی وماورایی بین پرستار و بیمار ایجاد می شود.پرستار معنی معنویت را از دید هر یک از بیماران شناسایی و به او کمک می کند تا به یک قدرت برتر متصل گردد.
مراقبت معنوي به عنوان مهمترین عامل کمک کننده براي رسیدن به تعادل درحفظ سلامتی و مقابله با بیماريها شناخته شده است و پیشرفت در بهبودي را سرعت میبخشد.
با توجه به اهمیت معنویت درمانی و مراقبت معنوی در راستای بهبود و ارتقاء کیفیت درمان،مطالعات زیادی در زمینه صلاحیت معنوی و مدلهای مراقبت معنوی انجام شده است.در ایران نیز مطالعاتی از این دست دیده میشود مانند مدل خدامحور توسط (کریم اللهی،1386) و یا مدل قلب سلیم(اسد زندی،1390).
اما در بیشتر مطالعات معنویت درمانی در بیمارستان فقط جزء وظایف پرستاران ،پزشکان و کادر درمان معرفی شده است.درحالی که در بسیاری از کشورهای غربی،مراقبت معنوی وظیفه همه نیروهای شاغل در مراکز درمانی است. مثلا دربرنامه ریزی بهداشت ودرمان اسکاتلند همه کارکنان درمان باید در مراقبت معنوی از بیمار نقش داشته باشندودر عین حال هر یک از کارکنان می توانند در صورت نیاز، تحت حمایت گروههای مذهبی ویا روحانی قرار بگیرند.
مراقبت معنوی و معنویت درمانی را به طور کل می توان در سه حیطه کاری گنجاند:
- حیطه مدیریتی
- حیطه کارکنان و کادر درمانی
- حیطه آموزشی.
معنویت درمانی در حیطه مدیریتی
- در برنامه ریزی بهداشت ودرمان همه کارکنان باید در صورت لزوم معنویت درمانی را انجام دهند.
- کارکنان نیز در صورت نیاز،باید تحت مشاوره و معنویت درمانی قرارگیرند.
- باید بر اساس نیازبه مراقبت اجتماعی،روانی،عاطفی ومذهبی یک برنامه مراقبت معنوی جامع طراحی شود.
- محلهای خلوت ،جهت انجام مراسم مذهبی در بیمارستان تعبیه شود و طراحی و دکوراسیون آن به نحوی باشد که همه گروههای مذهبی رایج منطقه بتوانند از آن استفاده کنند.
- استقرار یک تیم معنویت درمانی شامل یک روحانی به صورت نیمه وقت یا تمام وقت و یک تیم داوطلب برای رفع نیازهای معنوی فرقه های مختلف مذهبی که هر کدام در یک مذهب خاص ،تخصص دارند وبسته به اعتقادات دینی مددجو،کارشناس مورد نظر را پیدا و معرفی کند، بهتر است درمانگرشمارههای تماس کارشناسان ادیان مختلف را داشته باشد تا در صورت نیاز با آنها تماس بگیرد.
- به سلامت معنوی کارکنان توجه شود و در صورت نیاز، مشاوره معنوی از انها به عمل اید همچنین در این زمینه آموزش ببینند. زیراتا زمانی که کارکنان و کارشناسان درمان از معنویت خود مراقبت نکنند در شناخت و مراقبت معنوی از بیمار دچار مشکل خواهند شد.
- ایجاد توانایی و ظرفیت برای کار کنان و فرصت کافی برای ارتباط با بیمار و گوش دادن به آنها جهت کاهش استرس کارکنان و افزایش سازگاری.
- امکان صحبت کردن کارکنان راجع به احساسشان نسبت به بیمارشان.
- تیم درمان و مراقبت معنوی یک مسئول داشته باشد.
- همچون بقیه موارد،شاخصه سلسله مراتب،مسئولیت پذیری و پاداش در این زمینه مد نظر قرار گیرد.
- مسئول تیم ،باید بپذیرد که کار و شخصیت هر یک از اعضاء به نوبه خود ارزشمند است. دراین صورت تیم،موفق خواهد بود.
- اصل احترام و تکریم کارکنان، مورد توجه مسئول قرار گیرد.
- مراقبت از نیازهای معنوی خود کارکنان.
- مراقبتهای معنوی که کارکنان می توانند از خود بعمل آورند، شامل:قدم زدن،درک و توجه به طبیعت، صحبت با افراد مورد اعتماد در مورد اموری که ذهن را درگیر کرده است ،شرکت در مراسم مذهبی (مثل نماز جماعت، رفتن به کلیسا و….)،استفاده از تکنیکهای مدیتیشن مانند سکوت، عزلت و گوشه گیری برای گذراندن زمانی در سکوت و یا مکاشفه در یک مورد خاص،نماز خواندن، ملاقات و مشورت با افراد دارای صلاحیت در محیط آرام،مطالعه و یا شنیدن سخنرانی های معنوی و مذهبی مورد علاقه، یافتن مراکز و جلسات معنوی.
- روحانی معنوی باید با برگزاری جلسه وکلاس گروهی،زمانی را برای پاسخ به سوالات معنوی و مذهبی کارکنان بویژه مراقبین معنوی اختصاص دهد.
- انجام خدمات مشاوره ای و درمانهای دوره ای معنوی برای کارکنان درمانی توسط مراقبین معنوی و روحانی ضروری است.
- کسانی که در محیطی کار می کنند که دائما با مرگ وسوگاری ارتباط دارند هر چند وقت یکبار ، زمانی برای انعکاس و بررسی آنها تخصیص یابد به ویژه اگر روی عواطف و احساساتشان تاثیر مشهود گذاشته باشد.
- اعمال اصل برابری و رفتار منصفانه با همه افراد و گروهها(برابری و تنوع) در سیاستها، اهداف و ساختارسیستم درمانی.
- استفاده از ابزاری مانند EQLA برای سنجش برابری(عملکرد در این زمینه).
- فهم این که مدل پزشکی باید با مدل اجتماعی کار کند به برنامه ریزان و کارکنان امکان ارائه یک راهکارمذهبی را می دهد.
- اصل برابری و تنوع باید در همه قسمتهای سیستم درمانی از استخدام نیرو گرفته تا ارائه خدمات ، مورد توجه قرار گیرد.
نمونه هایی از توجه به اصل برابری و تنوع:
– زمان نوبت ویزیت در مذاهب مختلف مورد توجه قرار گیرد مثلا برای یک مسلمان روز جمعه که زمان انجام آداب مذهبی خاص است و یا روز جمعه و شنبه در مورد یهودیان همینطورو یا یکشنبه برای مسیحیان،زمان مناسبی برای نوبت ویزیت نیست.
– برای بیماران معلول نیازمند ویلچیر باید دسترسی به محل درمان و یا مشاوره و ویزیت به راحتی امکانپذیر باشد.
– تابلوهای اطلاعات باید به زبان مردم منطقه باشد و به بیانی ساده، بدون ابهام و در محلی قابل مشاهده قرار گیرد.
– نباید به خاطر شرایط سنی و تاهل و…. از استخدام فردی که توانایی خدمت رسانی دارد امتناع کرد.
– تخصیص اتاقها و محلهایی ساکت برای مراقبه معنوی و عبادت در بیمارستان به گونه ای که هر کس با هر دین و اعتقاداتی بتواند از آن استفاده کند.
بیشتر: دانلود کتاب مراقبت معنوی
معنویت درمانی در حیطه کارکنان و کادر درمانی
– در صورت تمایل وتوانایی بیمار باید به او اجازه داد وتشویق نمود تا تکالیف مذهبی که قبلا انجام می داده است را ادامه دهدو مشکلات ومحدودیتهای محیطی موجود در این زمینه مرتفع گردد.این مراسم ،شامل:خواندن نماز،دعا ، کتاب دینی و…است.
– در صورت در خواست بیمار و بادر نظر گرفتن شرایط بخش و راحتی بقیه بیماران،امکاناتی جهت مشاوره مذهبی برای بیمار فراهم شود؛حتی در صورت نیاز،حین انجام مراسم مذهبی ،مراقب معنوی ،در کنار بیمار حضور داشته باشد.
-حین بررسی و تحلیل نیازهای بیمار، اعتقادات ونیازهای دینی و مذهبی نیز مورد توجه قرارگیرد.مثل آداب عملی مثل نحوه غذا خوردن،شستشو،انجام یکسری از نذورات و…تا بتوان بدین وسیله از اضطراب بیمار کاست.
-توجه و احترام به درک ونگرش بیمار نسبت به بیماری و سلامتی.
– انجام مراقبت مذهبی توسط کارشناس مذهبی مربوطه ،احترام به اعتقادات مددجو حتی اگر با اعتقادات درمانگر، مغایر باشد.
– حضوروتوجه کامل ،حین برقراری رابطه با مددجو.
-وجود تعامل و ارتباط دوطرفه در معنویت درمانی و مشارکت دادن بیمار در تصمیم گیری برای او.
– صداقت در ارتباط.
– با توجه به تحقیقات ،بیشترین اعتراض بیماران این است که کسی به نظر و صحبت آنها توجهی نداردو به نظر آنها احترام نمی گذارند وروابط، تواناییها ، ارزشها وعقایدشان نادیده گرفته می شود.
– برگشت مراقبت از اولیه به ثانویه یعنی فرد در ارتقاء سلامتی خود سهیم باشد و کارکنان بدانند که منابع وجودی یک انسان به اندازه مداخلات پزشکی در بهبودی آنها نقش دارد.
– نحوه برقراری ارتباط به اندازه موضوع اهمیت دارد بنابراین باید ارتباط همه وجود فرد را در گیر کند . ارتباط علاوه بر کلامی ویا نوشتاری ،همراه با تغییر حالت چهره، زبان بدن، حرکات ، تون صدا، ارتباط چشمی و…باشد.
– اصولی همچون در دسترس بودن، عدم قضاوت، مودب بودن و انسان محوری در نظر گرفته شود.
– هنگام سکوت کردن بیمارحین ارتباط،لازم نیست بلافاصله سکوت را بشکنیم. اجازه دهیم قبل از ادامه صحبت ،فکر کند تا بتواند افکارش را مرتب کرده و به گونه ای که می خواهد ابراز دهد.
– با توجه به اینکه خیلی از افراد، کامل به سخنان ما گوش نمی دهند،باید خود را اول معرفی کنیم تا بیمار ما را بشناسد و واضح و روشن با او صحبت نماییم و به دقت چک کنیم تا مطمئن شویم صحبتهای ما را گوش داده و فهمیده است.
– برای فهم بیشتر و بهتر بیمارانی که ممکن است خوب صحبت ما را نفهمند از بیانی ساده همراه با تصویر، نقاشی،نمودار و روشهایی از این قبیل استفاده کنیم.
– مهارت بیمار نیز در برقرای ارتباط باید مورد توجه قرار گیرد.
– همدردی (شریک شدن با غم مددجو) و غمخواری ،نشان دادن اشتیاق به ملاقات و تعامل و از زاویه دید مددجو نگاه کردن.
– صداقت، اصل مهمی است بیمار باید به کسی که وضعیت پزشکیش را برایش می گوید اعتماد داشته باشدتا باعث ایجاد انگیزه خوب شود.
– گوش دادن فعال به مددجویعنی: انجام عکس العمل مناسب،عدم ارایه راه حل، قادر ساختن فرد به ادامه مشاوره و گرفتن بهترین تصمیم.
– موانع گوش کردن فعال، حتی الامکان حذف شود؛مانند افکارمان که چه عکس العملی نشان دهیم،چقدرآنچه بیمار می گوید به ما مربوط می شود،سروصدای محیط وپیش تصور ما از آنچه انتظار شنیدنش را داریم.
– برای گوش دادن فعال باید:همراه با بیمار فکر کنیم،بلافاصله سر نتیجه گیری و ارئه راه حل نرویم.
– جلسات مشاوره باید با توافق دو طرف و در یک محیط خصوصی وآرام باشد.
– گرفتن تاریخچه معنوی و استفاده از ماجرای زندگی بیمار.
– کشف معنا و هدف از دل ماجرا و احترام به فردبا گوش دادن به داستانش.
– شنیدن ماجرا قبل از گرفتن تاریخچه وبرای آمادگی آن است.
– شنیدن ماجرا یعنی هنر گوش کردن بدون قضاوت و پیش داوری به طوری که در یک محیط مملو از احساس امنیت وپذیرش باشد.
– پرسیدن سوالات مناسب حین شنیدن ماجرامانند:خارج از آنچه گفتی چه چیزی برایت بیشترین اهمیت را دارد؟اگر بتوانی می خواهی درمورد آن چکار کنی؟حالا راجع به تصمیمی که گرفتی چه احساسی داری؟
– درمانگر باید داستان را به همانگونه که از بیمار شنیده مدیریت کند واجازه دهد بیمار،استنباط خود را از ماجرا داشته باشد.
– بهتر است درمانگر،اعتقادات خود را نادیده بگیرد تا به بیمار کمک شودمعنا را درماجرای خود بیابدمثلا ممکن است بیمار از یک ماجرا برداشت معجزه داشته باشد درحالی که درمانگر،اعتقادی به ماوراءطبیعت نداشته باشد.
– در روش شنیدن ماجرادرمان کردن به جای درمان دلسوزانه وپدرمنشانه باید بر اساس ارزش گذاردن به بیماربه عنوان یک انسان باشد.
-همزمان با شنیدن ماجرا در مصاحبه با بیمار و ثبت ماجرا به صورت نوشتاری، صوتی و یا تصویری هم انجام شود تا بتوان موضوعات معنوی را از آن استخراج نمود.
-استفاده از روش انعکاسی در شنیدن ماجرا.
– در محیط هایی که خدمت رسانی به سرعت و کوتاه مدت انجام می شود (مثل اوژانس) امکان یک معنویت درمانی خوب نیست.
– شناخت محدودیتهای معنویت درمانی،مثلا عدم شرایط روحی مناسب برای انجام این گونه مراقبتها ،محدودیت زمانی مثل کار در اورژانس و…در این موارد، انجام مراقبت معنوی را به همکارانی که محدودیتی ندارند بسپاریم و فقط روند اجرای آن را پیگیری نماییم.
– در صورت عدم توانایی انجام معنویت درمانی،عدم قدرت بیان خوب، یا عدم توانایی در ایجاد ارتباط خوب و یا عدم آگاهی واطلاع کافی،نباید مراقبت معنوی را انجام دهیم.
– در صورت عدم اطلاع نباید به سوالات بیماردر این زمینه پاسخ دهیم ؛باید بیمار ار به روحانی ویا مراقب معنوی ارجاع دهیم.
در صورت فوت بیمار
– به خانواده متوفی اجازه می دهیم راجع به او صحبت و درد و رنج خود را ابراز کنند.
– دادن اطلاعات و اگاهی به صورت کتبی و یا شفاهی راجع به سیر اندوه به فرد داغدیده.
– توجه به جزئیاتی که در ابتدای سیر اندوه به بازماندگان کمک می کند؛مانند کارهای اداری ترخیص و گواهی فوت ،وداع با متوفی و….
– گوش دادن به ماجرای مددجوی داغ دیده که البته می تواند حس فقدان را دراو زنده کند.
-بازسازی حس اطمینان واعتماد در فرد داغدیده که در جلسات آموزشی مکررا از عدم اعتماد صحبت می کند.
– خوب گوش کردن به صحبت فرد داغدیده در مورد متوفی و ماجرای مرگ او که باعث می شود واقعیت را بپذیرد.
– آشنا بودن با نحوه عزاداری در فرهنگهای مختلف با مطالعه مدل ویلیام دردن(1991) و مدل جریان دو تایی استراب و اسکات(1999) جهت تشخیص عزاداری و اندوه طبیعی از غیر طبیعی.
– پذیرش و احترام به تمامیت فرد و ارتقاء برابری و تنوع.
معنویت درمانی در حیطه آموزشی
-جهت تربیت متخصصین معنویت درمانی باید برنامه آموزشی تدوین واجرا گردد.
– آموزش دانشجو در زمینه مراقبت معنوی،آشنا کردن دانشجویان با نظریات و تحقیقات و ابزارهای بررسی معنویت.
– آشنا کردن دانشجویان با معنویت،مراقبت معنوی،ابزارهای بررسی آن.
– آموزش دانشجو برای تغییر و اصلاح نحوه افکار و احساساتش در زمینه مذهب و معنویت.
-آموزش دانشجو برای مهارت در شناخت نیازهای معنوی و پاسخ به آن و شناخت موانع خود مراقبتی معنوی ،مثلا آسیب پذیری و یا تردید هایی که در محیط کار وجود دارد.
– آموزش به دانشجو در جهت توجه به جنبه های حیاتی انسانی در محیط کار به روش سالم ،برای کنترل موانع خود مراقبتی.
-انجام تمریناتی برای دانشجو به صورت برگزاری جلسات پرسش و پاسخ راجع به زمانی که احساس شادی ویا غم معنوی داشته و علت آن وفکر و احساسش در مورد آن ،تفاوت آن با دیگر غمها و شادیها از دانشجو سوال شود.
– پرسش از دانشجو راجع به تجربیاتی که به نظر آنها مقدس و غیر قابل توجیه مادی بوده است مانند بیماری که به صورت غیر منتظره شفا یافته در جلسات پرسش و پاسخ.
– برگزاری جلسات بازتابی به صورت فردی و گروهی در جهت درمان ،بهبود عملکرد بالینی، تفکر و ارزیابی عملکرد؛هم برای درمانگران ودانشجویان و هم دیگر کارکنان وافراد عادی.
منابع:
1.Royal College of Nursing. Spirituality in nursing care (2011), RCN. https://www.rcn.org.uk/
2. Deal B. A pilot study of nurses’ experience of giving spiritual care. Academic Journal 2010; 15(4): 852-63.
3- Potter PA, Perry AG, Stockert P, Hall A. Basic nursing. Mosby Elsevier;2011.
4- Lichter DA. Studies Show Spiritual Care Linked to Better Health Outcomes. Health
Progress March-April 2013:62-7.
5. NHS Education for Scotland.Spiritual Care Matters An Introductory Resource for all NHSScotland Staff. www.nes.scot.nhs.uk.February 2009.
