زونا یک بیماری عفونی است که توسط ویروس واریسلا زوستر، همان ویروسی که باعث آبلهمرغان میشود، ایجاد میشود. پس از بهبود آبلهمرغان، ویروس در بدن شما بهصورت خفته باقی میماند و میتواند سالها بعد، بهصورت زونا دوباره فعال شود. این بیماری معمولاً با بثورات پوستی دردناک و تاولدار مشخص میشود که اغلب بهصورت نواری در یک سمت بدن یا صورت ظاهر میشود. در این مقاله از مد پاور شیر، به بررسی جامع زونا شامل علائم، علل، راههای درمان و روشهای پیشگیری از آن خواهیم پرداخت.
زونا چیست؟
زونا یا هرپس زوستر، نتیجه فعال شدن مجدد ویروس واریسلا زوستر در بدن است؛ ویروسی که مسئول بیماری آبلهمرغان در دوران کودکی است. پس از بهبودی از آبلهمرغان، ویروس به سیستم عصبی بدن مهاجرت کرده و در سلولهای عصبی به حالت خفته باقی میماند. این ویروس میتواند برای سالها بدون هیچ علامتی در بدن حضور داشته باشد. در شرایط خاص، مانند تضعیف سیستم ایمنی بدن به دلیل افزایش سن، استرس، بیماری یا مصرف داروهای خاص، ویروس میتواند دوباره فعال شده و خود را به شکل زونا نشان دهد.
علت و نحوه ابتلا به زونا
همانطور که پیشتر گفته شد، علت اصلی زونا فعال شدن مجدد ویروس واریسلا زوستر است. این ویروس پس از اولین مواجهه و ابتلا به آبلهمرغان، در گانگلیونهای عصبی بدن (خوشههای سلولهای عصبی) بهصورت غیرفعال باقی میماند.
عوامل مختلفی میتوانند باعث تحریک و فعال شدن مجدد این ویروس شوند. مهمترین این عوامل شامل موارد زیر هستند:
- تضعیف سیستم ایمنی بدن
- افزایش سن
- بیماریهایی مانند سرطان یا HIV
- مصرف داروهای سرکوبکننده سیستم ایمنی
- استرس شدید
- جراحیهای بزرگ
هنگامی که ویروس فعال میشود، در طول مسیرهای عصبی حرکت کرده و به سطح پوست میرسد و باعث ایجاد بثورات و تاولهای مشخصه زونا میشود.
علائم و نشانههای زونا
علائم زونا معمولاً به صورت زیر ظاهر میشوند:
علائم اولیه
- احساس سوزش، گزگز، خارش یا درد در ناحیهای از پوست (این درد ممکن است قبل از بثورات شروع شود و خفیف یا شدید باشد).
بثورات پوستی
- پس از چند روز، بثورات قرمز رنگ و تاولهای پر از مایع در یک نوار یا ناحیه محدود در یک سمت بدن یا صورت (معمولاً در مسیر یک عصب) پدیدار میشوند.
- تاولها پس از ۷ تا ۱۰ روز خشک شده و دلمه میبندند.
- بثورات به تدریج طی ۲ تا ۴ هفته بهبود مییابند.
علائم همراه
- تب
- سردرد
- خستگی
- حساسیت به نور
عوارض احتمالی زونا
زونا، علاوه بر درد و بثورات پوستی، میتواند عوارض جدی و طولانیمدتی را نیز به همراه داشته باشد. یکی از شایعترین عوارض، نورالژی پس از هرپس (PHN) است. این عارضه شامل درد عصبی شدیدی است که حتی پس از بهبود بثورات زونا، برای هفتهها، ماهها یا حتی سالها ادامه مییابد. درد PHN میتواند به قدری شدید باشد که کیفیت زندگی فرد را به شدت تحت تاثیر قرار دهد و باعث اختلال در خواب، افسردگی و اضطراب شود.
عوارض دیگر زونا عبارتند از:
عوارض چشمی
اگر زونا در ناحیه صورت و نزدیک چشمها ظاهر شود، میتواند منجر به مشکلات جدی چشمی مانند عفونت، التهاب، از دست دادن بینایی موقت یا حتی دائمی شود. این حالت که به زونا چشمی معروف است، نیاز به مراقبتهای فوری پزشکی دارد.
عوارض گوش
در برخی موارد، زونا میتواند عصب صورت و گوش را درگیر کند که به سندرم رامسی هانت (Ramsay Hunt syndrome) منجر میشود. این سندرم با علائمی مانند:
- فلج صورت (معمولاً در یک سمت)
- از دست دادن شنوایی در گوش آسیبدیده
- وزوز گوش
- سرگیجه
عوارض پوستی
تاولهای زونا ممکن است عفونی شوند، به خصوص اگر خارانده شوند. این عفونتهای باکتریایی میتوانند منجر به:
- زخم
- اسکار (جای زخم) دائمی
- گسترش عفونت به سایر نقاط بدن
در موارد نادر، زونا میتواند به:
- عفونتهای مغزی (آنسفالیت)
- مننژیت
- حتی سکته مغزی منجر شود، به خصوص در افراد با سیستم ایمنی ضعیف.
تشخیص زودهنگام و درمان به موقع زونا میتواند به کاهش خطر و شدت این عوارض کمک کند.
درمان زونا
هدف اصلی در درمان زونا، تسکین درد، کوتاه کردن مدت زمان بیماری و کاهش خطر بروز عوارض، بهویژه نورالژی پس از هرپس است. معمولاً پزشک داروهای ضدویروسی مانند آسیکلوویر، والاسیکلوویر یا فامسیکلوویر را تجویز میکند که باید در اسرع وقت پس از شروع علائم (بهترین حالت در ۷۲ ساعت اول) مصرف شوند تا اثربخشی بیشتری داشته باشند. علاوه بر این، برای کنترل درد میتوان از داروهای مسکن بدون نسخه یا تجویزی، داروهای ضد التهاب غیر استروئیدی (NSAIDs)، یا در موارد شدیدتر، داروهای ضد افسردگی سه حلقهای یا گاباپنتین استفاده کرد. کمپرسهای خنک و لوسیون کالامین نیز میتوانند به تسکین خارش و سوزش بثورات کمک کنند.
پیشگیری از زونا: واکسیناسیون
واکسیناسیون مؤثرترین راه برای پیشگیری از ابتلا به زونا و کاهش شدت علائم و عوارض آن، بهویژه نورالژی پس از هرپس است. دو نوع واکسن برای زونا موجود است: واکسن زنده تخفیفیافته (مانند زوستاواکس) و واکسن نوترکیب غیرفعال (مانند شینگریکس). واکسن شینگریکس که اثربخشی بالاتری دارد، برای افراد بالای ۵۰ سال و همچنین بزرگسالان بالای ۱۸ سال که به دلیل ضعف سیستم ایمنی در معرض خطر بیشتری قرار دارند، توصیه میشود. این واکسن در دو دوز تزریق میشود و میتواند تا سالها محافظت قوی در برابر زونا ایجاد کند. مشورت با پزشک برای تعیین بهترین زمان و نوع واکسن مناسب برای هر فرد ضروری است.
آیا زونا مسری است؟
بیماری زونا به طور مستقیم از فردی به فرد دیگر مسری نیست؛ یعنی نمیتوانید با لمس بثورات زونا به آن مبتلا شوید. با این حال، ویروس واریسلا زوستر که عامل زونا است، میتواند از طریق تماس مستقیم با مایع تاولهای زونا به فردی که قبلاً آبلهمرغان نگرفته یا واکسن آن را نزده است، منتقل شود و باعث ابتلای او به آبلهمرغان شود، نه زونا. پس از ابتلای فرد به آبلهمرغان، ویروس در بدن او به حالت خفته باقی میماند و ممکن است در آینده به زونا فعال شود. بنابراین، افراد مبتلا به زونا باید تا زمانی که تاولهایشان خشک شده و دلمه بسته است، از تماس نزدیک با نوزادان، زنان باردار، افراد دارای سیستم ایمنی ضعیف و افرادی که آبلهمرغان نگرفتهاند یا واکسینه نشدهاند، خودداری کنند تا از انتقال ویروس آبلهمرغان جلوگیری شود.
چه کسانی در معرض خطر زونا هستند؟
هر کسی که قبلاً به آبلهمرغان مبتلا شده باشد، در معرض خطر ابتلا به زونا قرار دارد، زیرا ویروس عامل این بیماری در بدن آنها بهصورت خفته باقی میماند. با این حال، برخی افراد بیشتر در معرض خطر فعال شدن مجدد این ویروس و ابتلا به زونا هستند. مهمترین عوامل خطر عبارتند از:
- افزایش سن، بهویژه افراد بالای ۵۰ سال، چرا که سیستم ایمنی با گذشت زمان ضعیف میشود.
- ضعف سیستم ایمنی به دلیل بیماریهایی مانند HIV/ایدز یا سرطان (بهویژه سرطان خون یا لنفوم).
- مصرف داروهای سرکوبکننده سیستم ایمنی مانند استروئیدها یا داروهای مورد استفاده پس از پیوند عضو.
- استرس شدید یا جراحت.
- برخی بیماریهای مزمن که سیستم ایمنی را تحت تأثیر قرار میدهند.
